Ukrpol.net

Na zakarpackie turule zwróciłam uwagę po przeczytaniu nagrodzonej przez czytelników Nike 2009, książki Krzysztofa Vargi „Gulasz z turula”. Tak się złożyło, że czytałam ją w Użhorodzie, tam też zaczęło się moje polowanie na turule. Jak pisze Varga to „dziwne skrzyżowanie orła z gęsią, jest połączoną personifikacją węgierskich marzeń i kompleksów. (…) To zupełnie osobna, węgierska wersja drapieżnego ptaka, niby podobna do orła, ale jakoś nie do końca.” To on według mitologii wskazał Węgrom miejsce, w którym mają zamieszkać. Odnalazłam dwa egzemplarze, tych ostatnio popularnych w polskiej literaturze ptaków. Pierwszy z nich znajduje się w Użhorodzie (węg. Ungvár), a drugi w oddalonym stąd około godzinę drogi marszrutką, Mukaczewie (węg. Munkács).

„Turule występują w trzech zasadniczych pozach: turul bojowy – z rozdziawionym dziobem, mieczem w szponach i szeroko rozłożonymi skrzydłami (zamek w Budzie, XII dzielnica, Tatabanya); turul przejściowy – nie wiadomo czy właśnie wznosi się do lotu, czy ląduje, mógłby szerzej rozwinąć skrzydła, ale nie może się zdecydować (turul przed dworcem kolejowym w Gyor); turul wstydliwy – siedzący skromnie jak kura na grzędzie, z nieśmiało zwiniętymi skrzydłami i zamkniętym dziobem (obsrany przez gołębie turul na bramie w Sopron, kamienica na Tatra utca w Budapeszcie, wejście do banku w Egerze). Są jeszcze turule ponadnormatywne, niemieszczące się w powyższej typologii” – pisze Varga.

Użhorodzki turul nie należy do nieśmiałych. Miast było własnością Węgier od końca XI do XIX wieku, kiedy to stało się częścią Austro-Węgier. Między I a II wojną światową było stolicą Rusi Podkarpackiej (wschodnia Czechosłowacja), a pod koniec wojny weszło w skład ZSRR. Pośrodku Użhorodu wznosi się wzgórze z pochodzącym z XIII wieku zamkiem. Na tym właśnie zamku znajduje się turul. Plemiona Madziarów wkroczyły do swojej nowej ojczyzny w 896 roku. Jak głosi napis na pomniku – MILLENIUM, użhorodzki turul upamiętnia to zdarzenie. Według typologii Vargi jest to typowy turul bojowy – rozpostarte skrzydła, otwarty dziób, a w nim fragmenty miecza.

Drugi turul znajduje się całkiem niedaleko – na zamku Palanka w Mukaczewie, wzniesionym w XIII wieku na rozkaz węgierskiego króla Beli IV. Miasto to po podpisaniu traktatu w Trianon 4 czerwca 1920 roku, Węgrzy utracili bezpowrotnie.Zamek należał też do znanego w Polsce w XVII wieku Rakoczego. Mukaczewski turul jest dumnie usadowiony na kolumnie i szeroko rozpościera skrzydła. To zdecydowanie turul bojowy, widoczny już z daleka.

Zakarpackie turule należą do tych najbardziej  reprezentatywnych i upartych. Stoją niezmiennie na swoich miejscach pomimo tego, że nad nimi powiewa żółto-niebieska flaga.